Jak tłumaczyć poezję?

Jak tłumaczyć poezję? Czy przekaz literacki w tłumaczeniu poezji jest konieczny? Jakie cechy powinien posiadać tłumacz poezji? Jak przetłumaczyć wiersz?

 

Tłumaczenie czy przekład?

 

Odpowiedzmy sobie na początku na pytanie czy tłumaczenie jest tym samym co przekład?

 

Według encyklopedii PWN słowa te oznaczają to samo.

“Używa się określeń dosłowny przekład (dosłowne tłumaczenie), a także tłumaczenie literackie (przekład literacki). Pierwsze oznacza tłumaczenie możliwie najwierniejsze, drugie przekład, którego celem jest nadanie tekstowi wartości literackiej, często kosztem dosłowności.”

Samo słowo przekład oznaczać może zarówno tłumaczenie jak i interpretację a już sama interpretacja to: “wydobycie i wyjaśnienie sensu czegoś, sposób odtworzenia, wykonania utworu muzycznego, teatralnego lub literackiego”.

 

Jak widać w języku polskim słowo przekład ma raczej wąski zakres znaczeniowy i używany jest zwykle kiedy mówimy o sztuce przekładu lub artystycznym przekładzie tekstów poetyckich.

 

No dobra, definicje to jedno! Natomiast, każdy profesjonalny i szanujący się autor przekładu wie, że tłumaczenie i przekład to dwa odrębne określenia.

Za tłumaczenie uważa się wierne odwzorowanie tekstu oryginalnego w tekście docelowym. W ten sposób tłumaczy się zazwyczaj wszelkiego rodzaju teksty techniczne oraz dokumenty, które wymagają tłumaczenia poświadczonego. Tutaj tłumaczenie musi być wierne oryginałowi!

 

Przekład to po prostu dodatkowa praca w trakcie tłumaczenia tekstu. W tym przypadku nie wystarczy już tylko wierne odwzorowanie tekstu oryginalnego, tutaj tłumacz musi się wykazać znajomością czynników pozajęzykowymi takimi jak np. znajomość grupy, do której będzie skierowany tekst docelowy.

 

 

Jedno z wyzwań autora przekładu – poezja. Jak przetłumaczyć poezję?

 

 

Czy tłumaczenie poezji to dla autora przekładu wyzwanie?

Niewątpliwe jest, że tłumaczenie poezji wielkim wyzwaniem jest!

 

Mówimy tu o tłumaczeniach w różnych językach, w których kiedykolwiek przekładano utwór poetycki; nieważne czy tłumaczenie zostało wykonane z języka angielskiego na hindi czy z polskiego na niemiecki.

Każde tłumaczenie poezji jest sztuką. Ale nie tylko sztuką w odniesieniu do dziedziny jakiejś działalności artystycznej. Tłumaczenie poezji jest sztuką, ponieważ wymaga umiejętności wymagających talentu, zręczności lub specjalnych kwalifikacji.

 

Ksiądz Jan Twardowski uważa, że “poezja rodzi się z dojrzałości”.

Co to oznacza w odniesieniu do przekładu? Pozwolę sobie twierdzić, że dokładnie to samo…

Dojrzałość to przecież mądrość, odpowiedzialność, precyzja i przenikliwość. Mądrość to wiedza a wiedzy nie zdobywa się w oka mgnieniu.

 

Aby tłumacz wykonał znakomity przekład translatorski musi posiąść odpowiednią wiedzę i dojrzałość. Nie dyskredytując w tym momencie młodych, początkujących translatorów, warto się zastanowić czy osoba po studiach filologicznych da sobie radę z takim wyzwaniem jakim jest tłumaczenie poezji?

 

Przekład poezji czy literatury pięknej to nie to samo co zwykłe tłumaczenie prozy, gdzie w większości przypadków można się skupić na wiernym odtworzeniu tekstu oryginału. Nie trzeba się też głowić nad znajomością rymów czy stosowania polisemii czyli oddania wieloznaczności przekładanego słowa.

Tłumaczenie jest sztuką – to już wiemy – zatem tłumaczenie poezji wymagać będzie od tłumacza niezwykłej odpowiedzialności z wykonania powierzonej mu pracy.

 

Poezja to emocje, to wewnętrzne myśli autora przelane na papier, to często metafora opisująca postrzeganie jego świata, a wiadomo, że poeci to istoty z innego świata.

 

Tłumaczenie wierszy

 

Na przekładanie wierszy decyduje się niewielu tłumaczy.

Tłumaczenia wierszy wymagają od autora przekładu wielu umiejętności językowych oraz bardzo dobrej znajomości tych dwóch języków obcych, w których dokonywany będzie przekład.

Nie każdy dobry tłumacz poezji posiada odpowiednią intuicję językową – nie potrafi wczuć się w myśli autora, którego przekłada. Tu już nie chodzi tylko o to aby rym “się zgadzał”, tłumaczenie może w znacznym stopniu zmienić znaczenie przekazu utworu.

 

Czy w ogóle jest możliwe oddanie przekazu oryginału w przekładzie wykonanym przez najlepszego tłumacza?

Nawet jeśli autor przekładu bardzo się stara i jest znawcą literatury polskiej i światowej, to i tak nawet jego najlepsza praca będzie surowo oceniana przez innych. Wielu tłumaczy zmaga się z krytyką ich własnej pracy wśród innych…tłumaczy!

 

Dlaczego?

Powodem jest wieloznaczność słowa, które autor interpretuje w trakcie tłumaczenia wiersza.

Odnalezienie podobieństwa stylu użytego przez autora wiersza często wymaga zmian w utworze. Znalezienie złotego środka jest ważne aby przekazać jak najwierniej treść ale nie zniszczyć formy oryginalnego tekstu.

 

W tym momencie przychodzą na myśl słowa Anny Dymnej dotyczące wierszy, które można śmiało przytoczyć kiedy mówimy o tłumaczeniu poezji:

“Gdy się recytuje wiersze, zdarza się, że forma zabija treść. Poeci swoje wiersze czytają prosto, konkretnie i poezja czytana w ten sposób brzmi najlepiej. Wisława Szymborska powiedziała mi, że trzeba czytać tak, jakby się głośno myślało. Wtedy słowo nie traci swojej mocy i sensu (…)”

 

Umiejętności i cechy idealnego autora przekładu

 

Poniżej przedstawiono niektóre umiejętności i cechy, które powinien posiadać tłumacz poezji oraz literatury pięknej:

  •  przede wszystkim powinien mieć doskonałą znajomość języka docelowego tłumaczenia, rożnych jego stylów oraz najbardziej aktualnych zasad pisowni i poprawności
  •  bardzo dobrze znać nie tylko język ale także kulturę danego kraju
  •   mieć wysoko rozwinięte zdolności literackie
  •  cechować się szacunkiem oraz empatią wobec autora tekstu, którego tłumaczeniem się zajmuje
  •  być gotowym do uczenia się przez całe życie oraz zdobywania doświadczenia.

 

Na koniec cytując za Williamem Stanleyem Merwinem można zdobyć się na podsumowanie tego jak tłumaczyć poezję:

“Z poezją jest jak z mówieniem dowcipów. Jeśli zmienisz jedno słowo na końcu dowcipu, stracisz cały sens”